دسته بندی روشهای اندازه گیری

ابتدا اندازه گیری measurement را تعریف می کنیم : اندازه گیری فرایندی هست که تعیین می کند یک فرد یا یک شی چه مقدار از یک " ویژگی " را دارا هست.

ما می توانیم روشهای اندازه گیری را به صورت های مختلف دسته بندی کنیم .

1- دسته بندی بر اساس ویژگی های مورد سنجش

2- دسته بندی با توجه به چگونگی تهیه آنها

3- دسته بندی با توجه به نوع سوال یا ماده

اگر بخواهیم روشهای اندازه گیری را بر اساس نوع " ویژگی هایی " که مورد سنجش قرار می گیرند دسته بندی کنیم می توانیم آنها را به دو دسته کلی : آزمون های سنجش توانایی (بیشتر برای امور تحصیلی و شغلی بکار می رود) و پرسشنامه های سنجش عاطفی (بیشتر برای مشاوره در امور تربیتی، روانی و حرفه ای بکار می رود ) تقسیم کنیم .

ما می توانیم با آزمونهای توانایی، مهارتها – آموخته ها و استعداد های افراد را بسنجیم .

آزمونهای توانایی به دو تقسیم می شوند : آزمونهای استعداد و آزمونهای پیشرفت تحصیلی

آزمونهای استعداد سعی دارد ظرفیت یادگیرنده را بسنجد و آزمونهای پیشرفت تحصیلی می خواهد مقدار یا میزان دانش و مهارتهایی که یادگیرنده تا لحظه ی آزمون کسب کرده را بسنجد .

آزمونهای توانایی خود به دو دسته تقسیم می شوند: آزمونهای پیشرفت تحصیلی و آزمونهای استعداد

آزمون های ریاضی، فیزیک، مهارتهای فنی و غیرو جزء آزمونهای پیشرفت تحصیلی آزمونهای توانایی هستند . آزمونهای استعداد دو نوع هستند. یکی آزمون استعداد کلی یا آزمون هوش کلی و دوم آزمون های استعداد ویژه (مثلاً آزمون استعداد موسیقی، آزمون استعداد ریاضی، آزمون استعداد فیزیک، آزمون استعداد مهارتهای فنی و ... )

قبلاً گفتیم که اگر آزمونها را بر اساس " ویژگی های " مورد سنجش دسته بندی کنیم دو دسته آزمونهای توانایی و پرسشنامه های سنجش عاطفی خواهیم داشت.

پرسشنامه های سنجش عاطفی شامل : پرسشنامه شخصیت – پرسشنامه علاقه – پرسشنامه نگرش و غیره هستند.

اگر بخواهیم متغیر های انگیزش، مزاج، سازگاری و منش را اندازه گیری کنیم از آزمونهای شخصیت استفاده کرده ایم که خود آزمونهای شخصیت به سه دسته کلی تقسیم می شوند : پرسشنامه های گزارش شخصی که فرد نظرش را نسبت به خودش می گوید – پرسشنامه های جامعه سنجی که دیگران نظرشان را نسبت به فرد می گویند – فنون مشاهده ای ، که رفتار فرد در یک موقعیت " بخصوص " مورد اندازه گیری قرار می گیرد.

پرسشنامه های علاقه و نگرش برای مشاوره شغلی و تربیتی کاربرد دارند .

دسته بندی روشهای اندازه گیری با توجه به نحوه یا چگونگی تهیه آنها :

آزمونهای میزان (معیار) شده که با نمونه های بزرگ انجام می شود و به روشهای هم شکل ، اجرا و نمره گذاری می شود که در آنها " ملاک نسبی " اندازه گیری مورد استفاده قرار می گیرد .

آزمونهای معلم ساخته ، که معلم برای دانش آموزان خود می سازد و در پایان دوره و یا در طول دوره اجرا می شود و هدف این آزمونها این است که تعیین کند یادگیرندگان به هدف های آموزشی رسیدند یا خیر . در آزمونهای معلم ساخته بر خلاف هنجار شده ، " ملاک مطلق " اندازه گیری به کار گرفته می شود و نه " ملاک نسبی " اندازه گیری.

در آزمونهای میزان شده فرد یا گروه را با فرد یا گروه دیگر مقایسه می کنند و به این خاطر هنجاریابی ضرورت پیدا می کند ولی در معلم ساخته این مقایسه صورت نمی گیرد.

در چه مواردی از آزمونهای میزان شده و در چه مواردی از آزمونهای معلم ساخته استفاده کنیم ؟

1- اگر می خواهیم در مورد کم و کیف جریان آموزشی تصمیم گیری کنیم از آزمونهای معلم ساخته استفاده کنیم.

2- برای ارتقاء یادگیرندگان بر مبنای میزان رسیدن به هدف های آموزشی از آزمون های معلم ساخته استفاده کنیم.

3- برای رفع نواقص یادگیری و آموزش می توان از هر دو استفاده کرد. مثل تصمیمات تشخیصی

4- برای تصمیم گیری در مورد " جایابی " یا " پایه گزینی " از آزمونهای هنجار شده استفاده کنیم.

5- برای راهنمایی و مشاوره از آزمونهای هنجار شده استفاده کنیم.

6- برای مقایسه افراد و گروهها از آزمونهای هنجار شده استفاده کنیم.

7- برای تصمیم گیری در مورد انتخاب برنامه های مختلف که مربوط به برنامه ریزی درسی هست از هر دو .

8- برای ارزشیابی میزان توفیق مدارس از آزمونهای هنجار شده

دسته بندی روشهای اندازه گیری بر مبنای نوع سوال یا ماده :

آزمونهای کتبی یا مداد و کاغذی را می توان به دو دسته تقسیم کرد . الف – آزمونهای بسته پاسخ یا عینی یا پاسخ گزین که نظر شخصی تصحیح کننده در آن دخالتی ندارد و شامل سه نوع ، صحیح غلط – جورکردنی و چند گزینه ای هست

ب- آزمونهای باز پاسخ که غیر عینی و نظر شخصی تصحیح کننده در آن دخالت و ذهنی هست و شامل سه نوع است . تشریحی یا انشایی (تشریحی گسترده پاسخ و تشریحی محدود پاسخ) ، کوته پاسخ و کامل کردنی .

نکته : اصطلاحات دیگری مثل سنجش جایگزین و سنجش واقعی یا سنجش اصیل رایج است.

سنجش جایگزین به جای روشهای سنجش عینی یا پاسخ گزین به کار می رود

سنجش اصیل یا واقعی می خواهد توانایی یادگیرندگان را در انتقال یادگیریشان به دنبای واقعی مورد سنجش قرار دهد.

سنجش قیاس پذیر : آزمون شونده را در موقعیت های شبیه سازی شده با موقعیت های زندگی واقعی که در آن رفتار مورد سنجش اتفاق می افتد اندازه می گیرد.

منبع : دکتر علی اکبر سیف